Με χαρά και ανησυχία πνεύματος έρχομαι και εγώ να επικοινωνήσω καταθέτοντας τις απόψεις και τους προβληματισμούς μου στο τόσο καίριο θέμα, το οποίο έθεσε η αγαπημένη φίλη και συνάδελφος Κοινωνιολόγος Διονυσία Τριπολίτου σχετικά με τη διαχρονικότητα ή όχι των αξιών σήμερα.
«Είναι οι σημερινές αξίες μεταλλαγμένες στις σύγχρονες ανάγκες της επικοινωνίας μέσα στην κοινωνία; Οι αξίες όπως , ευγένεια, αγάπη, υπομονή, σεβασμός έχουν τις ίδιες εκφάνσεις όπως πριν ορισμένες δεκαετίες;» , «…αν οι αξίες είναι όντως μεταλλαγμένες σήμερα, γιατί η απολογία του Σωκράτη είναι τόσο διαχρονική;» , θέτει προς προβληματισμό η φίλη Διονυσία.
Θα επιχειρήσω όμως να θέσω κάποια ερωτήματα, τα οποία θεωρώ πολύ σημαντικά για την παρακάτω κατάθεση σκέψεων. Τι εννοούμε όταν αναφερόμαστε στον όρο «αξία»; Ποιες διαδικασίες συντελούνται στη σημερινή μετανεωτερική εποχή και πώς αυτές διαμορφώνουν ή και απαντούν στο ερώτημα περί έκλειψης ή μετάλλαξης αξιών;
Θα συμφωνήσω απόλυτα με το συνάδελφο και φίλο Στέλιο Συμεωνίδη ότι αξία είναι εκείνη η πνευματική ουσία, η οποία νοηματοδοτεί την ανθρώπινη ύπαρξη και παραπέρα κινητοποιεί θα λέγαμε ή προσανατολίζει την ανθρώπινη συμπεριφορά και τις κοινωνικές πρακτικές στην καθημερινή μας ζωή. Και σε αυτό το σημείο, θα διαφωνήσω με το Στέλιο σχετικά με το ότι εξαιτίας της παραπάνω παραδοχής, οι αξίες διακρίνονται από μία καθολικότητα και διαχρονικότητα. Και διαφωνώ στο επίπεδο που όχι δεν την αποδέχομαι αλλά για εμένα αποτελεί ερώτημα: Είναι οι αξίες ή κάποιες αξίες διαχρονικές; Παρακάτω, θα δείξω ότι αυτό αποτελεί μια από τις δύο μεγάλες θεωρητικές συζητήσεις σχετικά με τις αξίες. Ωστόσο, θέλω να επισημάνω ότι δεν είναι αναλυτικά χρήσιμο, ούτε εμπειρικά λειτουργικό να προσδιορίσουμε την «αξία», ως sui generis (υπό την έννοια της ανεξαρτησίας). Η αξία και η ισχύ της πραγματώνεται στην πρόσληψή της μέσα από την κοινωνική πρακτική και την ανθρώπινη συμπεριφορά, αποτελεί το πλαίσιο, το σημείο αναφοράς και το κίνητρο της ανθρώπινης δράσης και του προσδιορισμού του περιεχομένου της. Και εκεί βρίσκεται και η κοινωνιολογική αξία της αξίας, το κοινωνικό νόημά της.
Στον αξιόλογο διάλογο, ο οποίος αναπτύχθηκε μέχρι τώρα σχετικά με το θέμα στις σημειώσεις της Διονυσίας, αποτυπώνονται χαρακτηριστικά και εύστοχα οι δύο οπτικές, στις θεωρητικές συζητήσεις που υπάρχουν σήμερα για το ζήτημα της διαχρονικότητας των αξιών. Ο στόχος των παρακάτω σκέψεων είναι, θέτοντας ερωτήματα, να φανεί ότι οι δύο αυτές οπτικές για τη διαχρονικότητα ή μη των αξιών είναι προβληματικές και πολλές φορές αδιέξοδες.
Η μια είναι η ιδεαλιστική αντίληψη (πλατωνικού χαρακτήρα) σύμφωνα με την οποία αξίες, όπως η ελευθερία, η δικαιοσύνη, η κοινωνική αλληλεγγύη, ο σεβασμός στο συνάνθρωπο έχουν ένα διαχρονικό χαρακτήρα, με την έννοια ότι στην ιστορία της ανθρώπινης ύπαρξης είναι γενικά αποδεκτές ή υπό την έννοια ότι έχουν ηθική διαχρονική ισχύ. Σύμφωνα λοιπόν με αυτή την οπτική, μπορούν αυτές οι αξίες να προσδιορίζουν πολιτισμούς και την ανθρώπινη συμπεριφορά σε διαφορετικά χωροχρονικά πλαίσια κατά τη διάρκεια της ανθρώπινης ιστορίας. Έτσι, με απλά λόγια, μπορεί κάποιος να συμπεράνει ότι διάφοροι πολιτισμοί μπορούν να αξιολογηθούν ανάλογα με τις αξίες, τις οποίες πρεσβεύουν ή γίνονται περισσότερο αποδεκτές. Αυτή η λογική, όμως δεν απαντά, στο εξής ερώτημα: και τι γίνεται με εκείνες τις κοινωνίες, όπου δεν υπάρχουν αυτές οι αξίες; Πώς για παράδειγμα θα πάμε να κρίνουμε μια αρχαϊκή κοινωνία με κριτήριο τις «διαχρονικές» κατά τα άλλα νεωτερικής κατασκευής μεταγενέστερες αξίες από τη στιγμή που δεν υπήρχαν;
Η άλλη οπτική αφορά τον πλήρη σχετικισμό περί αξιών και αποτελεί γέννημα της μετα-νεωτερικής σύγχρονης εποχής. Συγκεκριμένα, αυτή η θεωρητική συζήτηση αναφέρει ότι δεν υπάρχει διαχρονικότητα στις αξίες, αφού καθετί αξιακό χρωματίζεται και νοηματοδοτείται διαφορετικά κάθε φορά ανάλογα με το πολιτισμικό πλαίσιο στο οποίο εντοπίζεται ή ακόμα καλύτερα ανάλογα με την ιδεολογία της κάθε κοινωνίας ανά τους αιώνες. Με βάση αυτή τη λογική, το τι λέμε καλό ή κακό, επιτρεπτό ή απαγορευμένο σήμερα μπορεί να είναι τελείως διαφορετικό ως προς το νόημα με αυτό που εννοείτο σε μια πρωτόγονη φυλή στην Αυστραλία πριν από 5 αιώνες. Ωστόσο και αυτή η προβληματική οδηγεί σε αδιέξοδα, αφού δεν δίνει απαντήσεις στα παρακάτω ερωτήματα, όπως: 1) Πως γίνεται όλες οι αξίες να είναι απόλυτα σχετικές; Δεν είναι διαχρονικές οι αξίες, που σχετίζονται με τη φύση, την ουσία του ανθρώπου; Δεν είναι διαχρονική η επικοινωνία του ανθρώπου με τους συνάνθρωπους του σε οποιαδήποτε μορφή της ανά τους αιώνες; 2) Πώς είναι δυνατόν όλες οι αξίες να είναι απόλυτα σχετικές, όταν υπάρχει επικοινωνία ανάμεσα σε πολιτισμούς, από γενιά σε γενιά, ανταλλαγή ιδεών, μοίρασμα εμπειρίας και αξιακών προτύπων; Οι κοινωνίες δεν είναι αποκομμένες στο χώρο και το χρόνο, υπάρχει η λεγόμενη πολιτισμική ανταλλαγή, αλληλεπίδραση και μεταβίβαση.
Σε αυτό το άρθρο, αναφέρθηκα στις κυρίαρχες οπτικές με βάση τις οποίες γίνονται οι συζητήσεις για το θέμα της καθολικότητας των αξιών και τους περιορισμούς ή τις αδυναμίες τους. Στο επόμενο σημείωμά μου θα αναφερθώ στην κοινωνιολογική προσέγγιση των αξιών, ως εναλλακτική πρόταση για τη συζήτηση, με βάση την οποία θα προσπαθήσω να απαντήσω σε βασικά ερωτήματα, όπως: τι είναι κρίση αξιών; Γιατί και πώς συμβαίνει; Τι σχέση έχει με τον καθημερινό τρόπο ζωής και σκέψης μας; Μπορούμε να αλλάξουμε προσανατολισμό στις αξίες μας;
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου